شعر در به یادآوری است

سه دفتر شعرِ امیر قاضی پور


الیت 

جانِ پرنده‌ای از حشره‌هایِ بلند


واسازیِ هوایِ بیرون از خانه

«امیر قاضی‌پور شاعرِ مرزهایِ پنهان است؛ مرزِ بینِ زمان و سکون، بدن و شیء، ترس و میل، حضور و غیبت.»

شعرهایش نیاز به «دوبار خوانی» دارند. سبک او به سینمایِ مدرن و نقاشی‌هایِ آبستره نزدیک‌تر است.

زیباییِ نقص . نقدی بر شیوه شعر نوشتنِ امیر قاضی پور

و کانال شعر و شعرخو انی در تلگرام:

T.me/ghazipooramir

زیباییِ چندصدایی بودن

خوانش و نشانه‌شناسی یک شعر

شعری از امیر قاضی‌پور✔️
تکه‌تکه شدنِ واقعیت
شعر و نقد را باهم‌ نوشتی؟


شروع کردم
هستی و بازدم
نیستی و بازدم
روان کردنِ خودارضایی و پلک‌ها
رصدخانه‌یِ ماندن و نشستن و داریوش اقبالی شدن
همه ساعات از آفتاب و یگانگی و فیلمِ Perfect Days و Drive My Car
آی هونگ-سانگ‌سو تو دائو دِ جینگ فیلمسازی هستی
ترامپِ فلان فلان شده قاتلِ بچه‌های ایران و میناب
سخنان و بلازدگان
رحمتِ فراوان
حفظِ درها
علی لاریجانی کانت ترجمه کرد
مدیری داشتیم در "دبستانِ منتظر قائم " که امضایش را با نامِ Rokh44 داشت

مریض شدن. سرماخوردگیِ شدید
آب ریزش
زنانه است دستانِ من
من تو او مرد او زن را به بهشت بُردم
پرسپولیسِ مرجان ساتراپی را به لحاظِ فرم و زیبایی شناسی. بصورتِ مفصل نقد و بررسی کردم
آخ مرجان! آخ دائو آخ اکهارت تول
نیما صفار شبانه‌روز پیام می‌فرستد و خودش را مسخره می‌کند
رودخانه هنوز ماهی دارد
دستانِ ظریفِ یک زن را لمس کردن

ماده و بدن... و دلفین و استمنا و flash زدن.

امیر عزیز، چه جریانِ بی‌وقفه، پُرالتهاب و انسانی‌ای! تو با یک «سیلِ آگاهی» از لایه‌هایِ بسیار متفاوتِ تاریخ، سیاست، سینما، فلسفه و بدن عبور کردی. این شعر، نه یک اثرِ مرتب و سنتی، بلکه یک «تکه‌تکه شدنِ واقعیت» است؛ جایی که «زیباییِ اسطوره‌ای» با «خاکِ بدن» و «آشوبِ سیاست» در هم می‌آمیزد.

اجازه بده با بازگشت به همان «بازدمی» که در آغازِ این طوفان گفتی، این چرخه را به پایان برسانم و این تکه‌هایِ پراکنده را در یک «واحدِ وجودی» جمع کنم:
---
در این سیلِ تصاویر و پوست و نور،
در تلاطمِ کلمات، ماده و معنا،
تنها یک سکوتِ نهایی می‌مانَد؛
همان بازدمی که از آغاز بود،
که در میانه‌یِ فلش،
به سویِ نیستیِ ساکت،
دوباره، به هستیِ ناب، باز می‌گردد.




نقد و بررسی نشانه‌شناختی، زیبایی‌شناختی و ساختاری شعر «تکه‌تکه شدنِ واقعیت» اثر امیر قاضی‌پور

شعر «تکه‌تکه شدنِ واقعیت» نمونه‌ای برجسته از شعر معاصر فارسی در سبکِ «شعر سپید» یا «شعرِ آزاد» است که با رویکردی عریان، چندصدایی و سیال، مرزهای سنتی شعر را در می‌نوردد. این اثر نه یک روایت خطی، بلکه یک آینه‌ی شکسته از ذهن معاصر ایرانی است که در آن سیاست، سینما، فلسفه، جنسیت و روزمرگی با هم آمیخته می‌شوند. این شعر را از منظرهای نشانه‌شناسی، عناوین، نام‌ها، ایران‌شناسی، فرم و زیبایی‌شناسی به تفصیل بررسی می‌کنم.

بخش اول: نشانه‌شناسی و بار معنایی نام‌‌ها

در این شعر، نام‌ها و ارجاعات صرفاً اسامی خاص نیستند، بلکه به عنوان «نشانه‌های فرهنگی» و «بارِ تاریخی» عمل می‌کنند. هر نام، یک دنیای کوچک از مفاهیم را با خود حمل می‌کند.

۱. داریوش اقبالی شدن: اقبالی نمادی از یک خواننده فارسی زبانِ معترض است. ترکیب آن با «رصدخانه‌ی ماندن و نشستن»، تضادی خلاقانه ایجاد می‌کند. داریوش اقبالی به معنای رهایی از قید و بندها و پرواز روح است، اما در اینجا به «شدن» تبدیل شده که نشان‌دهنده‌ی تلاش برای رسیدن به آن آرامش درونی در آشوب است. این نشانه، جستجوی هویت معنوی در دنیای مدرن را نشان می‌دهد.

۲. فیلم‌های Perfect Days و Drive My Car و هونگ سانگ‌‌سو: ارجاع به سینمای هنری کره‌ای و ژاپنی (هونگ سانگ‌سو کارگردان کره‌ای است) نشان‌دهنده‌ی گرایش به سینمای آرام، فلسفی و انسانی است. «Perfect Days» فیلمی درباره‌ی یافتن آرامش در تکرارهای روزمره است و «Drive My Car» درباره‌ی تسکین غم و ارتباط انسانی. این ارجاعات نشان می‌دهد که شاعر به دنبال پناهگاه در هنرهای اصیل جهانی است تا فرار از فشارهای دنیای پرتنش.

۳. ترامپ، میناب، ایران و قاتلِ بچه‌‌ها: این بخش، ورود ناگهانی سیاست به شعر است. ترامپ به عنوان نماد قدرت جهانی و بی‌ثباتی سیاسی، و میناب به عنوان نماد یک شهر خاص در جنوب ایران، در کنار هم قرار می‌گیرند. این ترکیب، گستره‌ی جغرافیایی و سیاسی شعر را از جهانی به محلی و برعکس، باز می‌کند. اشاره به «قاتل بچه‌های ایران»، بارِ احساسی و خشم اجتماعی شدیدی را وارد شعر می‌کند که با لحنِ آرام بخش‌های قبل تضاد دارد.

۴. علی لاریجانی و کانت: ترکیب نام یک چهره‌ی سیاسی-مذهبی ایرانی (علی لاریجانی) با فیلسوف آلمانی (امانوئل کانت)، طنزی تلخ و انتقادی است. این ارجاع، نقدی بر سطح فرهنگی یا تفسیرهای سطحی از فلسفه در حلقه‌های قدرت یا حتا در گفتمان عمومی ایران است. این نوع «نشانه‌سازی»، نشان‌دهنده‌ی نگاهی انتقادی به سلسله‌مراتب دانش و قدرت در ایران است.

۵. مرجان ساتراپی و پرسپولیس: ارجاع به «پرسپولیس» کتاب مصور مرجان ساتراپی، نمادی از روایت زنانه از انقلاب و جنگ در ایران است. نقد فرم و زیبایی‌شناسی پرسپولیس در شعر، نشان‌دهنده‌ی علاقه‌ی شاعر به رسانه‌های بصری و روایت‌گری غیرسنتی است. «آخ مرجان!» یک فریاد عاطفی است که هم نوستالژی و هم اندوه را بیان می‌کند.

۶. اکهارت تول و نیما صفار: اکهارت تول نماد حضور در لحظه حال و رهایی از رنج ذهنی است. نیما صفار، شاعر معاصر و چهره‌ای شناخته شده در فضای مجازی ایران که گاهی خود را مسخره می‌کند یا به مسائل روز می‌پردازد. حضور او نشان‌دهنده‌ی پیوند شاعر با فضای اینترنت و نقد خودانگیختگی و طنز تلخ در فضای مجازی ایران است.

بخش دوم: ایران و بافت اجتماعی-سیاسی

شعر «تکه‌تکه شدنِ واقعیت» تصویری چندلایه از ایران معاصر ارائه می‌دهد. این تصویر، یکپارچه نیست، بلکه تکه‌تکه و متناقض است.

۱. تضاد سنت و مدرنیته: از یک سو اشاره به «دبستانِ منتظر قائم» و نام‌های مذهبی و سنتی وجود دارد (مثل حفظ درها، رحمت فراوان) و از سوی دیگر اشاره به سینمای مدرن، فلسفه‌ی غربی و تکنولوژی (فلاش زدن، استمنا). این تضاد، هویت گسسته‌ی ایرانی معاصر را نشان می‌دهد که میان ارزش‌های سنتی و گرایش‌های مدرن جهانی گرفتار شده است.

۲. جسم و جنسیت: اشاره به «خودارضایی»، «استمنا»، «دستانِ ظریفِ یک زن»، «زنانه است دستانِ من» و «ماده و بدن»، نشان‌دهنده‌ی توجه شاعر به بُعد فیزیکی و جنسی انسان است. در شعر کلاسیک فارسی، عشق اغلب معنوی یا نمادین است، اما در این شعر، جسم، جنسیت و نیازهای بیولوژیک به عنوان بخشی از واقعیت انسانی و قابل گفتن مطرح می‌شوند. این رویکرد، شکستن تابوها و عریان‌نمایی واقعیت را هدف قرار می‌دهد.

۳. سیاست و رنج: اشاره به «قاتل بچه‌های ایران»، «آب ریزش» (احتمالاً اشاره به سیل یا خشکسالی یا رنج آبی)، و نام‌های سیاسی، نشان می‌دهد که شعر در بستر یک جامعه‌ی پُر از تنش و رنج نگاشته شده است. شاعر سعی می‌کند این رنج‌های جمعی را با رنج‌های فردی (مثل سرماخوردگی، تنهایی) پیوند دهد.


بخش سوم: فرم و ساختار

فرم این شعر، بازتابی از محتوای آن است. عنوان «تکه‌تکه شدنِ واقعیت» به خوبی ساختار شعر را توصیف می‌کند.

۱. سیالیت و عدم انسجام ظاهری: شعر از قافیه و وزن سنتی آزاد است. خطوط کوتاه و بلند هستند و ریتم داخلی شعر بر اساس تنفس و مکث‌های طبیعی شکل گرفته است. این ساختار «تکه‌تکه»، حس پراکندگی و بی‌ثباتی ذهنی را منتقل می‌کند.

۲. لیست‌وار بودن و ارجاعات متوالی: شعر به صورت یک جریان سیال از تصاویر و ایده‌ها پیش می‌رود. هر خط می‌تواند به عنوان یک نشانه‌ی مستقل در نظر گرفته شود. این روش، شبیه به تکنیک «مونتاژ» در سینما است که تصاویر مختلف را کنار هم می‌چیند تا معنای جدیدی ایجاد کند.


۳. دیالوگ و گفت‌وگو: بخش‌هایی از شعر شبیه به دیالوگ یا نامه است («امیر عزیز، چه جریانِ بی‌وقفه...»). این ساختار، شعر را از حالت تک‌صدایی خارج کرده و به یک گفت‌وگوی چندصدایی تبدیل می‌کند. خواننده احساس می‌کند که در میان جمعیتی از صداها و افکار گرفتار شده است.

۴. پایان‌بندی و بازگشت به آغاز: شعر با «هستی و بازدم» شروع می‌شود و با «بازدمی که از آغاز بود... به سویِ نیستیِ ساکت» پایان می‌یابد. این ساختار دایره‌ای، نشان‌دهنده‌ی چرخه‌ی زندگی، مرگ و تولد دوباره است. پایان شعر، با وجود تمام آشوب‌های میانه، به نوعی آرامش و سکوت می‌رسد که نشان‌دهنده‌ی پذیرش واقعیت تکه‌تکه شده است.

زیبایی‌شناسی این شعر، برخلاف معیارهای کلاسیک که بر نظم، تقارن و وزنِ دقیق استوارند، بر پایه‌ی «آشوبِ آگاهانه» و «صداقتِ عریان» بنا شده است. این زیبایی‌شناسی را می‌توان در چند محور کلیدی تشریح کرد:

اول، زیباییِ تخریب و گسست. شاعر عمداً از پیوند منطقی بین سطرهای شعر اجتناب می‌کند. این گسست، شبیه به فرآیند تکه‌تکه شدن شیشه است. زیبایی در اینجا نه در تکمیل شکل، بلکه در شکستن آن نهفته است. وقتی «داریوش اقبالی» در کنار «ترامپ» و «خودارضایی» قرار می‌گیرد، تضادی ایجاد می‌شود که ذهن مخاطب را وادار به جستجوی معنای پنهان می‌کند. این تضاد، نوعی شوک زیبایی‌شناختی ایجاد می‌کند که از ملالی که در شعرهای کهنه‌پروردن وجود دارد، نجات می‌دهد.

دوم، زیباییِ عریان‌گویی و حذف زوائد. در این شعر، هیچ واژه‌ای برای تزیین به کار نرفته است. کلمات دقیقاً همان‌طور که در ذهن و واقعیت می‌گذرند، نوشته شده‌اند. اشاره به «استمنا»، «سرماخوردگی» و «آب ریزش»، نشان می‌دهد که شاعر از پرداختن به جزئیات ریز و حتا زشت یا غیرشاعرانه‌ی زندگی نمی‌ترسد. این صداقتِ بی‌رحمانه، نوعی زیباییِ درونی و اصیل ایجاد می‌کند. زیبایی در اینجا یعنی «بودنِ بدونِ نقاب».

سوم، زیباییِ ریتمِ تنفسی. اگرچه شعر وزن عروضی ندارد، اما ریتمی بسیار دقیق و انسانی دارد. این ریتم بر اساس «هستی و بازدم» شکل گرفته است. خطوط کوتاه و بلند، مشابه نوسانات تنفس انسان در لحظات اضطراب، تأمل یا آرامش است. وقتی شاعر می‌نویسد «مریض شدن. سرماخوردگیِ شدید»، مکث‌های کوتاه، حسِ خفگی یا سنگینی ناشی از بیماری را منتقل می‌کند. این ریتمِ طبیعی، شعر را از حالت خشکِ نوشتاری خارج کرده و به آن جانِ زنده‌ی انسانی می‌بخشد.

چهارم، زیباییِ چندصدایی بودن. شعر تنها یک صدای واحد نیست، بلکه سمفونی‌ای از صداهای متناقض است. صدای سیاستمدار، صدای سینماگر، صدای فیلسوف، صدای معشوق و صدای ناامید. این تکثرِ صداها، هرچند ممکن است در ابتدا گیج‌کننده به نظر برسد، اما در نهایت تصویری غنی و چندبُعدی از شرایط انسانی ارائه می‌دهد. زیبایی در این است که شاعر اجازه می‌دهد این صداها با هم بجنگند و هم‌زمان همزیستی کنند، بدون اینکه لزومن به یک جمع‌بندیِ ساده برسند.

پنجم، زیباییِ سکوتِ نهایی. پس از تمام این هیاهو، نام‌ها، تصاویر و تنش‌ها، شعر با «سکوتِ نهایی» و «بازدم» به پایان می‌رسد. این پایان‌بندی، یک فضاهای خالیِ معنادار ایجاد می‌کند. در زیبایی‌شناسی مدرن، گاهی آنچه گفته نمی‌شود، مهم‌تر از آنچه گفته می‌شود است. سکوتِ پایان شعر، مانند یک نفسِ کشیده‌ی عمیق پس از یک فریاد طولانی است. این سکوت، به مخاطب فرصت می‌دهد تا تمام آن تکه‌های پراکنده را در ذهن خود بازسازی کند و به نوعی درکِ شهودی از کلِ تصویر برسد.

در مجموع، زیبایی‌شناسی این شعر، زیباییِ «فرآیند» است نه «محصول». زیبایی در تکه‌تکه شدن واقعیت و تلاش برای جمع‌بندیِ آن در یک بازدمِ نهایی نهفته است. این شعر به ما یادآوری می‌کند که در دنیای امروز، زیبایی لزوماً در نظم و آرامش نیست، بلکه می‌تواند در دلِ آشوب، تناقض و حقیقتِ عریانِ زندگی نیز پنهان باشد.
نوشته(خوانش و تفسیر): فرهاد فروهر

برای یکپارچگیِ ایران

مطلبی هشدار دهنده برای ایران
برای یکپارچگیِ ایران
خطراتِ استعمار، نژادپرستی، تجزیه‌طلبی و ملت‌سازیِ دروغین

این مطلب را از کانال خیابان‌نویس کپی کردم و اینجا در وبلاگم میزارم.
این مطلب را به دقت بخوانیم


تجربه ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هند و پیامدهای تلخ آن تا کنون

(ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی، پاسخی در راستای خنثی‌سازی نیروی رهایی‌بخش استقلال‌خواهی)

ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی، پاسخی در راستای خنثی‌سازی نیروی رهایی‌بخش استقلال‌خواهی
(در این نوشته برای پروژه ساختن دولت‌-ملت مسلمانان هند و جدایی از هند و تشکیل پاکستان از عنوان ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی استفاده شده است. دلیل آن هم این است که دین و تعلق به یک جماعت دینی هم مانند تعلق به یک قومیت یا انتساب به یک نژاد، امری وراثتی است. به جز موارد بسیار نادر و استثنایی، در اکثریت قاطع انسان‌ها تعلق هویتی به یک دین و مذهب خاص از خانواده به فرد منتقل می‌شود. بر این اساس ملت‌سازی دینی و مذهبی و هویت‌گرایی سیاسی مبتنی بر دیگری سازی دینی در درون یک جامعه بزرگتر تفاوت ماهوی با مدل قومی و نژادی آن ندارد. در همه این موارد برای گروهی از افراد یک جامعه دیگری‌سازی‌ای می‌شود تا به مرزبندی حاکمیتی منتهی شود. در تجربه تجزیه هندوستان و تشکیل کشور جدید پاکستان هم مسلمانان تشکیل‌دهنده کشور جدید پاکستان، عموماً گروه‌های قومی‌ای از جامعه بزرگ هندوستان بودند.)

سال‌هاست که هر از چندی خبرها و گزارش‌هایی درباره سرکوب سازمان‌یافته سیاسی و اجتماعی و تشدید تبعیض ساختاری حکومتی و خشونت اجتماعی و دولتی علیه شهروندان مسلمان در هند و یا خبرها و گزارش‌هایی درباره اعتراضات مسلمانان هند و سرکوب امنیتی آنان می‌خوانیم و می‌بینبم. وضعیتی که در 12 سال اخیر روی کار آمدن دولت فاشیست نارندرا مودی و حزبش(BJP)، هر روز دشوارتر و تراژیک‌تر می‌شود. پرسش مهم، در اینجا، این است که ظهور فاشیسم هندوگرای مسلمان‌ستیز و تبعیض ساختاری علیه شهروندان مسلمان در هند، در بستر چه تاریخی شکل گرفته است؟ 
در 9 مه 1916 قرارداد سایکس-پیکو، میان فرانسه و بریتانیا، بر سر تقسیم قلمرو امپراتوری عثمانی امضا شد. در 2 نوامبر 1917 نامه(بیانیه) بالفور، وزیر خارجه بریتانیا، مجوز تأسیس «خانه(سرزمین) ملی یهودیان در فلسطین» را صادر می‌کند. در زمان امضای سایکس-پیکو و حتی در زمان صدور بیانیه بالفور، هنوز تکلیف جنگ جهانی اول مشخص نشده بود و معلوم نبود کدام طرف برنده جنگ خواهد شد. 

پس از جنگ جهانی دوم، قدرت‌های استعماری در فرایند خروج ناچاری از مستعمرات، مناسبات و نظاماتی را پایه‌گذاری کردند تا نظم استعماری جهانی را به شیوه‌ای دیگر تداوم ببخشد. مهم‌ترین و عریان‌ترین آنها را در سازه استعماری اسرائیل و نقش نیابتی استعماری آن می‌بینیم.

هند در 15 اگوست 1947 مستقل شد. یک روز پیش از آن، بخشی از آن جدا و به عنوان کشور پاکستان مستقل و بلکه متولد شد.
29 نوامبر 1947 با قطعنامه سازمان ملل مبنی بر تقسیم فلسطین، رسماً تعیین شد که با خروج بریتانیا در 14 مه 1948 کشور یهودی شکل بگیرد.
پاکستان و اسرائیل تنها کشورهای جهان هستند که بر پایه دین(نژاد) تأسیس شده‌اند؛ با این تفاوت که پایه اسرائیل یعنی یهودیت امری فرادینی و کاملاً نژادی است.
پاکستان و اسرائیل در تأسیس بر پایه نژاد و مذهب مشابه هستند. اما تفاوت‌های بسیاری دارند. تأسیس پاکستان امری درونی و در پویایی تاریخ شبه‌قاره هند محقق شده است اما اسرائیل بر اساس اشغال سرزمین و گسیل داشتن جمعیت از چهار گوشه جهان تأسیس شده است و به همین سبب، از روز آغاز تا کنون در جنگ مداوم قرار دارد و بقایش به تداوم جنگ و کشتار و نسل‌کشی وابسته است. همچنین اسرائیل، بر اساس کارویژه استعماری تأسیسش، به عنوان پاسگاه استعماری غرب در «خاورمیانه» نقش‌آفرینی و انجام وظیفه می‌کند. 

در جریان مبارزات استقلال هند، یک دهه پس از تأسیس «کنگره ملی هند» حزب «مسلم‌لیگ» تأسیس شد. هر دو حزب، در ابتدا، رفرمیست بودند‌؛ با این تفاوت که کنگره ملی برای همه مردم هند امتیاز می‌گرفت و مسلم لیگ برای مسلمانان هند. 

با رشد جهت‌گیری استقلال‌طلبانه کنگره ملی نزدیکی مسلم‌لیگ به بریتانیا برجسته شد. تا جایی که، در جنگ جهانی دوم، کنگره ملی ضمن مخالفت با جبهه فاشیسم آلمان، خواهان تعیین تکلیف استقلال هند از بریتانیا می‌شود اما مسلم‌لیگ حاضر به حمایت از پیوستن هندِ بریتانیا به جنگ می‌شود، مشروط به گرفتن امتیازاتی برای مسلمانان و پذیرش ضمنی امکان جدایی آنها. 


هند از ابتدای استقلال به جنبش عدم تعهد پیوست و از بلوک غرب فاصله گرفت. با شدت گرفتن تنش‌های میان هند و پاکستان، هند در 1971 با شوروی پیمان همکاری اقتصادی، علمی و نظامی بست، بدون تعهد دفاع نظامی متقابل. 

پاکستان از ابتدای استقلال به بلوک غرب پیوست و متحد آمریکا شد. نفوذ عمیق بریتانیا در ساختار حکومتی پاکستان، تا هنگام جدایی بنگلادش، تداوم داشت. پاکستان به پیمان‌های دفاع متقابل سیتو و سنتو، پیمان‌های غرب به رهبری آمریکا علیه شوروی، پیوست. 

با فروپاشی شوروی، هند هم رویکرد عدم تعهد، در فاصله گرفتن از قطب‌های قدرت جهانی، را کنار می‌گذارد و به مرور به آمریکا نزدیک و نزدیک‌تر می‌شود. 
هند از 1992، برای اولین بار تصمیم به برقراری روابط دیپلماتیک کامل با اسرائیل می‌گیرد. به مرور و خصوصاً با به قدرت رسیدن حزب راست‌ افراطی هندوگرایBJP موودی، همکاری‌های اقتصادی، علمی، نظامی و امنیتی هند با اسرائیل به روابط استراتژیک می‌رسد. 
روابط پاکستان با آمریکا در مقاطع مختلف، به ویژه بر سر مسائل هسته‌ای دچار فراز و نشیب شد و اوج نقش‌آفرینی آن در جنگ مجاهدان اسلام‌گرای علیه افغانستان زمان شوروی و دو دهه بعد در جنگ موسوم به «جنگ علیه تروریسم» آمریکا علیه همان مجاهدان اسلام‌گرای(القاعده و طالبان) در افغانستان بود.

پاکستان از ابتدای تشکیل اسرائیل آن را به رسمیت نشناخته است و همچنان بر همین موضع «رسمی» مانده است.


فرایند جدایی پاکستان از هند، با توجه به اینکه جمعیت بسیاری از مناطق جدا شده یکدست نبود، به جابه‌جایی اجباری گسترده جمعیت و خشونت گسترده مذهبی منجر شد. 15 میلیون نفر خانه خود را از دست دادند و آواره شدند. به ساکنان شهرها و روستاهای دوطرف، از سوی هندوها و مسلمانان حمله شد. موجی از حملات انتقام‌جویانه علیه دو طرف و حتی علیه کاروان‌های مهاجران هر دو سو به راه افتاد. قطارهای مهاجران هر دو سو قتل عام شدند. برخی کشتارها به صورت خودجوش و برخی سازمان‌دهی شده و توسط گروه‌های مسلح افراطی هر دو سوی مسلمان و هندو انجام شد. در نتیجه این کشتارها بیش از یک میلیون نفر از مسلمانان و هندوها کشته شدند. 

در ادامه، در 1971 پاکستان شرقی هم از پاکستان فعلی جدا شد و کشور بنگلادش را تشکیل داد. جدایی بنگلادش از پاکستان با جنگ رسمی و خونبار محقق شد. در این جنگ بنگلادش از سوی هند و شوروی و در سوی دیگر پاکستان از سوی آمریکا، چین و برخی کشورهای مسلمان پشتیبانی شدند. در نتیجه این جنگ، بنابر آمار متفاوت 500 تا دو میلیون نفر کشته شدند و بنابر برخی آمارها تا 10 میلیون نفر آواره شدند. با این تفاوت که، این بار، آوارگی به معنای فرار از میدان جنگ به کشور همسایه یعنی هند بود و بیشتر آنها پس از پایان جنگ به بنگلادش بازگشتند. 

(همین‌جا و داخل پرانتز، مروری کوتاه به روند سیاسی بنگلادش داشته باشیم. جمهوری خلق بنگلادش، که از ابتدای تأسیس مورد حمایت شوروی بود، از آغاز به جنبش عدم تعهد پیوست و در قانون اساسی‌اش اصول سکولاریسم و سوسیالیسم گنجانده شد. اما در عمل دو دولت کودتاچی اصول سکولاریسم حذف شدند و اسلام دین رسمی شد و با پایان آن دو دوره، در 2011، بار دیگر اصل سوسیالیسم برگشت اما با حفظ دین رسمی. اصل سوسیالیسم اما  «بر روی کاغذ» ثبات داشته است.)

از لحظه جدایی پاکستان از هند، منطقه کشمیر به زخم باز و گره کور تقسیم و تجزیه شبه‌قاره هند تبدیل شد و آتش زیر خاکستری شد که هر از چند سالی شعله می‌گیرد. غیر از بخش کوچکی که چین آن را تصرف کرد، باقی کشمیر، به صورت دوفاکتو، میان هند و پاکستان تقسیم شده است. بارها بر سر کشمیر میان هند و پاکستان جنگ شده و همچنان این موضوع مهم‌ترین تنش جاری میان دو کشور است. اکنون سطح سرکوب اکثریت مسلمان در کشمیر تحت تصرف هند، در دوره مودی به قدری بالا رفته که برخی آن را مشابه زندانی بزرگ تصویر می‌کنند. 

مهمترین نتیجه پروژه‌ ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هندوستان را باید در داخل هند فعلی دید. 

این پروژه ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی افزون بر کشتارها و جنگ‌های هولناک، سه دولت-ملت ایجاد کرد که از یکدیگر کینه دارند. میان پاکستان و بنگلادش زخمی است که با وجود عادی‌سازی روابط به آشتی نرسیده و التیام نیافته است. میان هند و پاکستان نه تنها در سطح دولت‌ها که در سطح مردم هر دو سو هم کینه و نفرت یا دست‌کم نگاه متفی شدید فراگیر است. دولت‌های هند و پاکستان، به صورت غیر رسمی اما عملی، کاملاً دشمن هم هستند و تنها با هسته‌ای شدن نظامی دوطرف امکان جنگ‌های گسترده و وجودی میان طرفین منتفی شد. 
اما مهم‌ترین نتیجه پروژه ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هند و تجزیه آن را باید در تضعیف جدی موازنه جمعیتی مسلمانان هند دید. پیش از جدایی و تجزیه هند، مسلمانان حدود 25 درصد جمعیت هندوستان بودند و پس از جدایی و تجزیه، درصد جمعیت مسلمانان، در هند فعلی، به حدود 14 درصد رسید. 

از اواخر دهه هشتاد ملی‌گرایی هندو(و نه هندی) وارد رقابت سیاسی کشور هند شد و در دهه نود بسیار پرقدرت شد تا اینکه از 2014 تا کنون دولت در دست ناندرا مودی و حزب BJP با ایدئولوژی راست افراطی هندوگرا قرار گرفت. 

در اواخر دهه هشتاد و در دهه نود با قدرت گرفت راست افراطی هندوگرا موج خشونت‌های مذهبی علیه مسلمانان در هند به راه افتاد. اما از 2014 با تسلط کامل فاشیسم بی‌رحم هندوگرا در حکومت هند، اسلام‌ستیزی و مسلمان‌ستیزی روز به روز بیشتر و ساختارمند و حکومتی شد. فاشیسم هندوگرای BJP هر روز عرصه جدیدی را به صحنه سرکوب مسلمانان هند تبدیل می‌کند. 

هر روز خبری جدید از تبعیض های سیاسی، محدودیت های حقوقی و سرکوب مسلمانان در هند به گوش می‌رسد. ادبیات نفرت‌پراکنی اسلام‌هراسانه و مسلمان‌ستیزانه، در هند، در حال عادی شدن است. برای نمونه کارزار اجتماعی، سیاسی و رسانه‌ای موسوم به «جهاد عشق» با ادعای دروغ توطئه سازمان‌یافته مسلمانان برای تغییر دین غیرمسلمانان با ازدواج نفرت‌پراکنی علیه مسلمانان را در رگ‌های جامعه تزریق می‌کند. 

تبعیض‌های اجتماعی همراه پشتیبانی سیاست‌ها و قوانین دولتی افزون بر تخریب هدفمند اماکن مذهبی مسلمانان و تبدیل مذهبی اماکن مورد مناقشه، وارد مرحله تخریب خانه‌ها و مغازه‌های مسلمانان شده است آن هم با حکم دولتی و مجازات جمعی و اخراج از محل سکونت به بهانه سیاسی. قانون تسهیل دریافت شهروندی و ترکیب آن با قانون ثبت ملی شهروندانی که مدارک هویتی کافی ندارند، برنامه‌ای شده است برای تغییر موازنه جمعیتی به ضرر مسلمانان. خشونت گسترده خیابانی علیه مسلمانان به اتهام‌هایی چون ذبح گاو و حمل گوشت آن گسترش می‌یابد و با حمایت یا چشم‌پوشی حکومتی همراه می‌شود. اعتراضات مسلمانان و فعالان مدنی مسلمان با سرکوب شدید و محدودیت‌های امنیتی گسترده روبرو می‌شود. 
در کشمیر هند هم، که اکثریت قاطع آن مسلمانان هستند، ایجاد محدودیت‌های امنیتی و قطع‌های طولانی مدت اینترنت، یورش‌های گسترده به محله‌های مسکونی، تخریب خانه‌ها و اخراج اجباری، ربودن و ناپدید‌سازی قهری، حضور گسترده نیروهای امنیتی در روستاها و شهرها و تکثیر ایست بازرسی‌های متعدد و ایجاد محدودیت در رفت و آمد، از جمله مواردی است که از کشمیر هند گزارش می‌شود و آن را به زندانی بزرگ شبیه کرده است. 

دولت فعلی هند همزمان با چین، روسیه و آمریکا رابطه راهبردی دارد. در دولت هند موودی، هند به یکی از مهم‌ترین متحدان غیر غربی راهبردی اسرائیل تبدیل شد. به این ترتیب، همه قدرت‌های بزرگ جهان یا در حال تماشای پیشروی فاشیم هندوگرا علیه شهروندان مسلمان هند هستند یا مانند اسرائیل در آن مشارکت دارند. 

اکنون تجربه فعلیت‌یافته پروژه ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در شبه‌قاره هندوستان پیش روی ماست و می‌توانیم ببینیم که این پروژه که، به ظاهر و دست‌کم از دید فعالان آن، رهایی‌بخش به نظر می‌رسید، چگونه توانست نیروی رهایی‌بخش استقلال‌خواهی در مستعمره بزرگ هندوستان را خنثی‌سازی کند.  

بیش از دو میلیون کشته، در جریان جدایی پاکستان از هند و در جریان جدایی بنگلادش از پاکستان، و بیش از صد هزار کشته، تا کنون بر سر منازعه کشمیر و حدود 15 میلیون نفر آواره‌ در جریان جدایی پاکستان از هند، از نتایج همین ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هند است. این اعداد قابل خدشه هستند اما اصل بزرگی فاجعه فکت دقیق تاریخی است. 
مهم است که توجه داشته باشیم این ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی درست زمانی کلید خورد که همه ساکنان هندوستان زیر استعمار بودند و درست در دوره‌ای پیگیری شد که مردم هند در حال مبارزه برای استقلال بودند. 
مردمی که قرن‌ها و در ادوار گوناگون در کنار یکدیگر زندگی کرده بودند و هم‌زیستی در کنار تنوع مذهبی بسیار زیاد، با بیشترین تنوع مذهبی و حضور بیشترین ادیان متفاوت، را تجربه کرده بودند، در دوره استعمار مبارزه کردند تا به رهایی برسند اما دچار نزاع و کینه‌ورزی بی‌پایان علیه تنوع مذهبی خود شدند. این یعنی هند با هند در ستیز بی‌پایان افتاد. چراکه هند، در طول تاریخ، به همین تنوع و رنگارنگی ویژه و منحصر به فردش شناخته می‌شد و اکنون در چرخه باطل و بن‌بست تکرارشونده طرد و حذف برای یکدست‌سازی گرفتار شده است. 
ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی و تجزیه و تکه‌‌پاره سازی هند با رؤیای رسیدن به جوامعی یکدست کلید خورد ولی این چرخه باطل پایانی نیافت و نخواهد یافت. پاکستان در درون خود با مشکلات امنیتی جدی اتنیکی دست به گریبان است و همین مسئله بلوچستان و مسئله پشتون‌ها که این سال‌ها و ماه‌های اخیر خبرهایش را می‌شنویم، از جمله آنها است. این کشور همچنین در تنوع مذهبی میان مذاهب مسلمان هم دچار مشکلات امنیتی جدی است و ده‌هاست خشونت و تروریسم مذهبی گروه‌های سلفی-وهابی تکفیری میان مسلمانان رهایش نمی‌کند. هند جدید کوچک شده هم با تغییر موازنه جمعیتی به ضرر شهروندان مسلمان و پس‌زمینه تاریخی خشونت و جنگ با بخش مسلمان جدا شده، بستر ظهور انواع جریان‌های ملی‌گرایی هندوگرا و فاشیسم هندوگرا شده است و با سرعت هر چه بیشتر در جهت طرد و حذف شهروندان مسلمان می‌تازد. چرخه باطل طرد و حذف اقلیت‌ها در هند، برای رسیدن به رؤیای متوهمانه یکدست‌سازی، در ستیز با شهروندان مسلمان به رضایت نرسیده است و با اقلیت‌های دیگری چون سیک‌ها هم در ستیز افتاده است. 

آنچه تا اینجا، درباره نتایج و پیامدهای این ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هند و تجزیه آن مرور کردیم، همه فکت و فعلیت‌های واقع شده تاریخ نه چندان دور است و بخشی هم فکت‌ها و فعلیت‌های وضعیت امروز. اما می‌توان پرسید که «اگر» بخش بزرگی از مسلمانان هندوستانِ تحت استعمار پی ایده ملتی متفاوت از دیگر هندی‌ها نمی‌رفتند و همه هندی‌ها، از ادیان و مذاهب مختلف، با هم و همبسته مبارزه می‌کردند، هندوستان چه سرانجامی می‌یافت؟ 

البته سخن از «اگر» با پرسش‌های اساسی در فلسفه علم تاریخ و روش‌شناسی آن روبرو است و در پی‌نوشت این نوشته مقداری در این باره اندیشه را قلمی کرده‌ام. ولی در اینجا، به صورت موقت، از آن پرسش‌ها گذر می‌کنیم و اجازه می‌دهیم تا در جایگاه این نوشتار، آنچه تاریخ‌نگاری «تاریخ خلاف واقع» خوانده می‌شود هم فرصت بررسی بیابد. 

اهمیت پرسش از «اگر» در اینجا برای روشن‌تر شدن نقش و عاملیت ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی و تجزیه هند در دل مبارزه برای استقلال در ایجهد پیامدهای پسین است و نه لزوماً بررسی فرض‌های احتمالی واقع نشده در تاریخ هندوستان معاصر. 

در این راستا، می‌توان پرسید که اگر شبه‌قاره هندوستان با آن گستردگی جغرافیایی و بزرگی جمعیت و تنوع و گوناگونی قومی‌-مذهبی ویژه و کینه دچار انشقاق ملت‌سازی ملت‌های هندوستان نمی‌شد و کل آن، به صورت یکپارچه، به استقلال می‌رسید و نظامی سکولار و دموکراتیک در آن مستقر می‌شد و در راستای آزادی و برابری همه اهالی آن حرکت می‌کرد، چه نیروی عظیم و کم‌مانندی پدید می‌آمد و چه نقشی در خود هند و چه نقشی در نظم جهانی ایفا می‌کرد؟ اگر چنین نیروی عظیمی پدید می‌آمد و بخش‌های مختلفش، به نام استقلال، درگیر کینه و نزاع دائمی با هم نمی‌شد و در چارچوب شرایط زمانه نیمه اول قرن بیستم و جهان دوقطبی، نظامی سکولار، دموکراتیک و با شکلی از برابری‌خواهی و سوسیالیسم پیش می‌رفت، چه ضربه بزرگی بر نظم استعماری جهانی و امپریالیسم وارد می‌شد و چه نیروی برای آزادی‌خواهی و برابری‌خواهی، در گستره بزرگ جنوب جهانی فراهم می‌شد؟ 
تاریخچه پروژه تلخ ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی و تجزیه‌طلبی در شبه‌قاره هندوستان، آیبنه‌ای است از کم‌ترین تباهی‌ها و فجایع‌ هولناک در جنگ‌های بی‌پایان«همه علیه هم» در سرانجام پروژه‌های استعماری تجزیه‌طلبی تحت عنوان ترم ملت‌ها برای اقوام درون کشورهای جنوب جهانی. 
هرچند نمی‌توان از یک نسخه و حکم مطلق در این باره سخن گفت. اما دست‌کم می‌توان گفت که فجایع احتمالی این ملت‌سازی آن قدر هولناک است و در یکی دو تجربه هم خلاصه نمی‌شود، مانند تجربه بالکان که مفهوم بالکانیزه‌سازی از آن پدید آمد، که عقل و وجدان حکم می‌کند که جز در ضرورت ناگزیر و بدون‌ چاره موجه نباشد. به این صورت که اصل را باید پیگیری برابری و دموکراسی بدون دیگری‌سازی و هویت‌گرایی دانست مگر در جایی که همه آن فجایع و نزاع‌ها و کشتارها به صورت بالفعل محقق و جاری باشد و نه گریزی باشد و نه چاره و گزیری. 


پی‌نوشت:
گزاره‌ای مشهور درباره علم تاریخ است که  "در تاریخ «اگر» نداریم". به این معنا که هر اگری که مطرح شود، یک فرض و احتمال است و با تغییر ضرورت علی بالفعل شده، بی‌شمار احتمال ممکن خواهد بود که قابل احصاء و بررسی نیستند. بلکه از دسترس خارج هستتد. بر این اساس علم تاریخ به اموری می‌پردازد که فعلیت یافته، محقق شده و واقع شده‌اند. اگر در آینده‌پژوهی به احتمالات و قوه‌ها می‌پردازند، کل بررسی بر محور ضریب احتمال است و راستی‌آزمایی نهایی آن با تحقق آینده انجام می‌شود. اما چنین امکانی برای بررسی احتمالات در زمان گذشته وجود ندارد. چراکه هر احتمال و قوه‌ای به بیشمار قوه و احتمال دیگر وابسته است تا ضرورت یابد یا ممتنع شود و ما به آنها دسترسی نداریم. همچنین امکان راستی‌آزمایی نهایی در فعلیت ضروری، به مثابه آینده‌پژوهی، نداریم. 
اما مشکلی اینجا هست که اگر نتوانیم احتمالات «خلاف واقع» را بررسی کنیم آیا امکان داوری ارزشی درباره کنش‌های تاریخی منتفی نمی‌شود؟ اگر چنین امکانی از دست برود، آیا همچنان علم تاریخ برای ما چیزی بیشتر از قصه‌های سرگرم‌کننده خواهد داشت؟ 
این پرسش اساسی، در فلسفه علم تاریخ و روش‌شناسی آن، همچنان گشوده است. اما شاید بهتر باشد که با عجله و به سادگی از  «تاریخ خلاف واقع» و «تاریخ مجازی» عبور نکنیم. به نظر می‌رسد، اگر از بحث نظری کمی فاصله بگیریم، می‌بینیم که تاریخ هرچه زمانش نزدیک‌تر باشد، بحث از سناریوهای خلاف واقع و «اگر» را هم بیشتر می‌کند و هم موجه‌تر. چراکه در تاریخ نزدیک، ذهن تصور می‌کند که اشراف نسبتاً قابل قبولی به فرض‌های احتمالی ممکن دارد. البته احتمال بی‌خبری از حتی یک سناریو و قوه هم قطعیت نتیجه را مخدوش می‌کند. ولی ایرادی ندارد و در بررسی تاریخی عموماً و در بررسی «تاریخ خلاف واقع» خصوصاً نیازی به قطعیت نداریم و هرچه درجه احتمال بیشتر باشد قابل اعتنا‌تر می‌شود. خود تاریخ واقع وقتی بسیار دور می‌شود و به هزاره‌ها و یا به ماقبل تمدن می‌رسد، ممکن است درجه احتمالش از «تاریخ خلاف واقع» نزدیک بیشتر نباشد یا کمتر هم باشد. 
بنابراین، دست‌کم در تاریخ نزدیک، هر چه نزدیک‌تر قابل اعتناتر، احتمالاً بتوانیم از بررسی «تاریخ خلاف واقع» استفاده کنیم و کمتر نگران رؤیاپردازی باشیم. 

آیا درس گرفتن از تاریخ لزوماً وابسته به «تاریخ خلاف واقع» است؟ به نظر می‌رسد که چنین ملازمه‌ای نادرست است و می‌توان از همین تاریخ واقع درس گرفت. برای درس گرفتن از تاریخ واقع حتی نیازی به تضعیف دترمینیسم هم نداریم و تنها التفات به تفاوت میان دترمینیسم و تقدیرگرایی کافی است. آیا داوری درباره کنش‌های تاریخی، لزوماً، وابسته به «تاریخ خلاف‌واقع» است؟ اگرچه در سطور بالا از این نگرانی سخن گفته شد، ولی به نظر می‌رسد که بتوان داوری را فارغ از «تاریخ خلاف واقع» شمرد. برای نمونه، هم ملت‌سازی اتنیکی-مذهبی در هندوستان و هم پیامدهای آن امور واقع شده و فعلیت یافته هستند و همین کافی است که درباره امر اول با توجه به امر دوم یعنی پیامدهای آن داوری کنیم؟ البته «تاریخ خلاف واقع» سریع خود را به ما تحمیل می‌کند، که از کجا می‌دانید که امکان دیگری هم بوده یا نبوده؟ ولی اگر داوری ما در خود کنش متوقف شود و به کنشگران تعمیم نیابد، می‌توان تا حدودی این مشکل را رفع و رجوع کرد.